รายงานโดย มานิต มณีพันธกุล
“ผมเชื่อว่าการมองเห็นคือการกระทำที่สร้างสรรค์อย่างหนึ่ง”
ไม่มีประโยคใดอธิบาย David Hockney ได้ชัดเจนไปกว่าคำกล่าวของเขาเอง เพราะตลอดระยะเวลากว่าหกทศวรรษในฐานะศิลปิน เขาไม่เคยเชื่อว่าหน้าที่ของศิลปินคือการทำสำเนาโลกที่อยู่ตรงหน้า หากแต่เป็นการตั้งคำถามว่า “มนุษย์มองเห็นโลกอย่างไร” และ “ภาพหนึ่งภาพสามารถเก็บเวลา ความทรงจำ และความรู้สึกไว้ได้มากเพียงใด” ด้วยเหตุนี้ Hockney จึงไม่ได้เป็นเพียงหนึ่งในจิตรกรที่มีชื่อเสียงที่สุดของยุคสมัย แต่เป็นหนึ่งในศิลปินร่วมสมัยผู้เปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับการมองเห็นอย่างแท้จริง
จากเด็กชายในเมือง Bradford ประเทศอังกฤษ ที่เติบโตขึ้นในยุคหลังสงครามโลกครั้งที่สอง เขาก้าวขึ้นมาเป็นหนึ่งในบุคคลสำคัญของขบวนการ British Pop Art ในช่วงทศวรรษ 1960 แต่แตกต่างจากศิลปิน Pop Art หลายคนที่สำรวจโลกของวัฒนธรรมมวลชน การบริโภค และภาพโฆษณา Hockney สนใจสิ่งที่อยู่ลึกกว่านั้น นั่นคือ “ประสบการณ์ของการรับรู้” การเดินทางสู่ California เปลี่ยนทั้งชีวิตและภาษาทางศิลปะของเขา แสงแดดอันเจิดจ้า ท้องฟ้าสีฟ้าที่ดูไร้ขอบเขต สถาปัตยกรรม Modernism และวิถีชีวิตของฝั่ง West Coast กลายเป็นแรงบันดาลใจที่ทำให้ Hockney ค้นพบสีสันชุดใหม่ในผลงาน ภาพสระว่ายน้ำที่กลายเป็นสัญลักษณ์ของเขา โดยเฉพาะ “A Bigger Splash” ในปี 1967 ไม่ได้เป็นเพียงภาพของน้ำที่กระเซ็นขึ้นกลางอากาศ แต่คือการจับช่วงเวลาที่เพิ่งผ่านไปเพียงเสี้ยววินาที ภาพที่ไม่มีร่างของผู้กระโดดลงน้ำ แต่กลับเต็มไปด้วยร่องรอยของการมีอยู่ของมนุษย์
นั่นคือความมหัศจรรย์ของ David Hockney เขาไม่ได้วาดเพียงสิ่งที่ดวงตาเห็น เขาวาดการผ่านไปของเวลา
แนวคิดดังกล่าวทำให้เขาทดลองกับรูปแบบศิลปะอย่างไม่หยุดนิ่ง ไม่ว่าจะเป็นภาพเหมือนที่เปิดเผยความสัมพันธ์อันละเอียดอ่อนระหว่างศิลปินและแบบ ภาพภูมิทัศน์ Yorkshire ที่เต็มไปด้วยพลังของฤดูกาล ภาพถ่ายแบบ Photo Collage ที่นำภาพหลายสิบใบมาประกอบกันเพื่อจำลองการเคลื่อนไหวของสายตามนุษย์ หรือแม้กระทั่งการใช้ iPhone และ iPad ในการสร้างงานศิลปะในช่วงเวลาที่หลายคนยังตั้งคำถามว่าเทคโนโลยีดิจิทัลสามารถเป็นเครื่องมือของศิลปะได้หรือไม่ เขาเคยกล่าวว่า “ดวงตาของมนุษย์เคลื่อนไหวอยู่เสมอ หากคุณหยุดเคลื่อนสายตา คุณก็เหมือนไม่มีชีวิต” ประโยคนี้สะท้อนตัวตนของเขาอย่างสมบูรณ์ เพราะ Hockney เองก็ไม่เคยหยุดมอง ไม่เคยหยุดสงสัย และไม่เคยหยุดทดลอง
ความทันสมัยของเขาไม่ได้เกิดจากการไล่ตามยุคสมัย แต่เกิดจากความสามารถในการเปิดรับยุคสมัยใหม่อยู่เสมอ แม้ในวัยที่ศิลปินจำนวนมากเลือกยึดมั่นกับวิธีการเดิม Hockney กลับหยิบ iPad ขึ้นมาวาดภาพดอกไม้ พระอาทิตย์ขึ้น และภูมิทัศน์ในชีวิตประจำวัน พร้อมพิสูจน์ให้โลกเห็นว่า จินตนาการไม่มีวันแก่ตามอายุของผู้สร้าง อีกหนึ่งสิ่งที่ทำให้ David Hockney แตกต่างจากศิลปินร่วมสมัยคนอื่น คือความกล้าหาญในการเฉลิมฉลอง “ความสุข” ในโลกศิลปะที่หลายครั้งให้คุณค่ากับความเจ็บปวด ความขัดแย้ง หรือด้านมืดของมนุษย์ Hockney กลับเลือกที่จะให้พื้นที่กับแสงแดด สีสัน ดอกไม้ ต้นไม้ สระว่ายน้ำ และใบหน้าของผู้คนที่เขารัก เขาเคยกล่าวอย่างเรียบง่ายว่า “หลายคนบอกว่าผมเป็นจิตรกรที่มีความสุข และใช่ ผมก็เป็นเช่นนั้น”
คำพูดนี้ไม่ใช่เพียงการบอกเล่าบุคลิกส่วนตัว แต่คือจุดยืนทางศิลปะที่สำคัญ เพราะสำหรับ Hockney ความสุขไม่ใช่เรื่องผิวเผิน แต่เป็นการฝึกฝนสายตาให้มองเห็นความมหัศจรรย์ที่ซ่อนอยู่ในสิ่งธรรมดา และบางที สิ่งที่น่าหลงใหลที่สุดเกี่ยวกับ David Hockney คือเขาไม่ได้จำกัดสีสันไว้เพียงบนผืนผ้าใบ เขาใช้ชีวิตด้วยภาษาของสีเช่นเดียวกับงานศิลปะของเขา
ผมสีบลอนด์อันเป็นเอกลักษณ์ แว่นตากรอบกลมสีสด เสื้อคาร์ดิแกน ลายทาง เสื้อสูทลายตาราง ผ้าพันคอ และการจับคู่เสื้อผ้าที่เต็มไปด้วยความสนุก กลายเป็นภาพจำที่ทำให้เขาเป็นมากกว่าศิลปิน แต่เป็นบุคคลต้นแบบของคำว่า personal style เขาไม่เคยแต่งตัวเพื่อไล่ตามแฟชั่น และไม่จำเป็นต้องประกาศตัวว่าเป็นแฟชั่นไอคอน แต่ความสม่ำเสมอในการเป็นตัวเองกลับทำให้สไตล์ของเขาเป็นอมตะ เช่นเดียวกับผลงานของเขา การแต่งกายของ Hockney มีความสดใส มีอารมณ์ขัน มีความซุกซน และเต็มไปด้วยความอยากรู้อยากเห็น ไม่ต่างจากศิลปินผู้ยิ่งใหญ่อีกไม่กี่คนในประวัติศาสตร์ เช่น Andy Warhol, Frida Kahlo หรือ Karl Lagerfeld ที่เพียงภาพเงาหรือรูปทรงของร่างกาย เราก็สามารถรับรู้ได้ทันทีว่าเป็นใคร
ความสำเร็จของ Hockney ได้รับการยอมรับในระดับสูงสุดของโลกศิลปะ ผลงานของเขาถูกจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์สำคัญทั่วโลก ตั้งแต่ Tate Britain, Centre Pompidou ไปจนถึง The Metropolitan Museum of Art และในปี 2018 ภาพ “Portrait of an Artist (Pool with Two Figures)” ถูกประมูลในราคากว่า 90 ล้านดอลลาร์สหรัฐ กลายเป็นผลงานของศิลปินที่ยังมีชีวิตอยู่ที่มีราคาสูงที่สุดในโลกในขณะนั้น
แต่ท้ายที่สุดแล้ว ตัวเลขเหล่านั้นอาจไม่ใช่สิ่งที่ทำให้ David Hockney กลายเป็นตำนาน มรดกที่แท้จริงของเขาอยู่ในสิ่งที่มองไม่เห็น อยู่ในวิธีที่เขาสอนให้เราชะลอสายตา มองแสงที่สะท้อนบนผิวน้ำ สังเกตสีของฤดูกาล รับรู้ระยะห่างระหว่างมนุษย์กับพื้นที่ และเข้าใจว่าแต่ละช่วงเวลามีความซับซ้อนมากกว่าที่ภาพถ่ายเพียงภาพเดียวจะบันทึกไว้ได้
ในยุคที่โลกเต็มไปด้วยภาพนับล้านที่ไหลผ่านหน้าจอในทุกวินาที David Hockney เตือนเราถึงการกระทำที่เรียบง่ายที่สุด แต่กลับลึกซึ้งที่สุดของมนุษย์ นั่นคือ การมอง และการมองอย่างแท้จริง David Hockney ไม่ได้เพียงฝากภาพวาดไว้ให้ประวัติศาสตร์ศิลปะจดจำ เขาทิ้งวิธีการมองโลกแบบใหม่ไว้ให้มนุษยชาติ และตราบใดที่ยังมีคนหยุดมองแสงแดดบนผิวน้ำ ชื่นชมสีของท้องฟ้า หรือค้นพบความสุขจากรายละเอียดเล็ก ๆ ในชีวิตประจำวัน สายตาของ David Hockney จะยังคงอยู่กับโลกใบนี้เสมอ
