รายงานโดย มานิต มณีพันธกุล

หนังไซไฟเรื่องใหม่ของ Steven Spielberg อาจเริ่มต้นจากการมาถึงของเอเลียน ความลับระดับรัฐบาล และการปกปิดยาวนานเกือบ 80 ปี แต่ปลายทางที่แท้จริงกลับพาเราไปสำรวจศรัทธา ความทรงจำ บาดแผลวัยเด็ก และอำนาจของภาพยนตร์ในการทำให้มนุษย์ทั้งโลก “มองเห็น” สิ่งเดียวกันพร้อมกันอีกครั้ง

ตลอดเวลากว่าครึ่งศตวรรษในโลกภาพยนตร์ Steven Spielberg ไม่เคยเป็นเพียงผู้กำกับที่สนใจสิ่งมีชีวิตจากต่างดาว หากแต่เป็นศิลปินที่ใช้ “สิ่งที่อยู่นอกโลก” เพื่อถามคำถามพื้นฐานที่สุดเกี่ยวกับมนุษย์บนโลกใบนี้เสมอ ตั้งแต่ความพิศวงแบบเด็กใน Close Encounters of the Third Kind ความอ่อนโยนของมิตรภาพใน E.T. the Extra-Terrestrial ไปจนถึงความหวาดกลัวและการเอาตัวรอดใน War of the Worlds เอเลียนในจักรวาลของ Spielberg ไม่เคยเป็นเพียงสิ่งแปลกปลอม แต่เป็นกระจกที่สะท้อนความกลัว ความหวัง และความต้องการจะเชื่ออะไรบางอย่างของมนุษย์

ใน Disclosure Day Spielberg กลับมาสู่สนามที่เขารู้จักดีอย่างไซไฟและเรื่องเล่าการมาถึงของเอเลียน แต่สิ่งที่น่าสนใจคือ เขาไม่ได้กลับมาเพื่อเล่นเพลงฮิตเดิมในจังหวะเดิม หนังเรื่องนี้ให้ความรู้สึกเหมือนงานปลายชีวิตของศิลปินที่ไม่ต้องการพิสูจน์ตัวเองด้วยความสมบูรณ์แบบอีกต่อไป หากแต่ต้องการสำรวจทุกความหมกมุ่นที่สะสมมาตลอดชีวิตการทำหนัง ทั้งครอบครัว ศรัทธา ความทรงจำ อำนาจรัฐ บาดแผลวัยเด็ก การควบคุมความรู้สึก และคำถามที่ว่า ภาพยนตร์สามารถเป็นเครื่องมือของความจริงได้จริงหรือไม่

ความพิเศษของหนังอยู่ตรงที่มันทั้ง “old school” และ “new school” ในเวลาเดียวกัน Disclosure Day มีความคลาสสิกของหนังไล่ล่าแบบ Hitchcock โดยเฉพาะจังหวะของคนธรรมดาที่ถูกลากเข้าไปอยู่กลางแผนสมคบคิดขนาดมหึมา ขณะเดียวกันก็มีความซับซ้อนทางจิตใจและโครงสร้างความทรงจำที่ชวนให้นึกถึงหนังยุคหลังอย่าง Inception แต่ทั้งหมดถูกกรองผ่านลายเซ็นแบบ Spielberg อย่างเต็มตัว นั่นคือความสามารถในการทำให้เรื่องที่ดูไร้สาระสุดขั้ว กลายเป็นเรื่องที่เรายอมเชื่ออย่างจริงใจได้อย่างประหลาด

แกนเรื่องเริ่มจาก Daniel Kellner รับบทโดย Josh O’Connor ผู้เชี่ยวชาญด้านไซเบอร์ซีเคียวริตี้ที่ถือหลักฐานสำคัญเกี่ยวกับการมาถึงของเอเลียนบนโลกตั้งแต่ปี 1947 และการปกปิดความจริงยาวนานหลายทศวรรษ โดยมีองค์กรทรงอำนาจอย่าง Wardex และ Noah Scanlon รับบทโดย Colin Firth คอยไล่ล่าเพื่อไม่ให้ข้อมูลนี้หลุดสู่สาธารณะ Daniel ต้องหนีไปพร้อมกับ Jane Blankenship รับบทโดย Eve Hewson คนรักของเขา ขณะที่ภารกิจเปิดเผยความจริงค่อย ๆ ขยายจากหนังไล่ล่าตามสูตร ไปสู่พื้นที่ที่แปลก ประหลาด และส่วนตัวกว่านั้นมาก

Wardex ในหนังไม่ได้เป็นเพียงบริษัทร้ายแบบการ์ตูน แต่เป็นภาพแทนของอำนาจองค์กรที่ทำงานเคียงข้างรัฐอย่างเงียบงันมาหลายชั่วอายุคน คอยจัดการ ปิดบัง และควบคุมข่าวสารเกี่ยวกับการมาเยือนของสิ่งมีชีวิตนอกโลก ประเด็นที่ Spielberg เลือกหยิบมาเล่นจึงทั้งทะเยอทะยานและเกือบจะน่าขำในเวลาเดียวกัน เพราะหนังตั้งอยู่บนความเชื่อว่า หากความจริงถูกเปิดเผย มนุษยชาติจะต้องสะเทือนใจไม่ใช่แค่เพราะเอเลียนมีอยู่จริง แต่เพราะเราพบว่ามนุษย์เองได้กักขังและกระทำต่อพวกเขาอย่างไร้ความเมตตามาเกือบ 80 ปี

นี่คือความกล้าของ Spielberg ใน Disclosure Day เขาหยิบสองตำนานที่โลกสมัยใหม่คุ้นเคยอย่าง Roswell และ crop circles ซึ่งมักถูกวางไว้ในพื้นที่ของข่าวลือหรือเรื่องหลอกลวง แล้วนำกลับมาปฏิบัติด้วยความจริงจังแบบหน้าตาย สิ่งที่อาจกลายเป็นมุกตลกในมือผู้กำกับคนอื่น กลับถูก Spielberg ทำให้กลายเป็นฐานของหนังที่ทั้งสนุก วุ่นวาย และมีศรัทธาอย่างเต็มเปี่ยม เขาไม่ได้ปิดบังที่ยังเชื่อในความพิศวง และยิ่งไม่ปิดปกที่ยังเชื่อว่าภาพยนตร์มีสิทธิ์ทำให้เรามองฟ้าอีกครั้งด้วยความหวังแบบเด็ก ๆ

อีกเส้นเรื่องสำคัญคือ Margaret Fairchild รับบทโดย Emily Blunt พิธีกรพยากรณ์อากาศใน Kansas City ที่จู่ ๆ ก็เริ่มพูดภาษาต่างประเทศโดยไม่รู้ตัว อ่านใจผู้อื่นได้ และกลายเป็นบุคคลสำคัญในปริศนาที่เชื่อมโยงกับ Daniel อย่างลึกซึ้ง ในมือของผู้กำกับคนอื่น ตัวละครนี้อาจเป็นเพียง “ผู้มีพลังพิเศษ” ตามขนบหนังไซไฟ แต่สำหรับ Spielberg, Margaret คือหัวใจทางอารมณ์ของหนัง เธอเป็นทั้งผู้รับความทรงจำ ผู้แบกบาดแผล และตัวแทนของสิ่งที่ภาพยนตร์ทำกับผู้ชมมาตลอด นั่นคือการเข้าถึงพื้นที่ลึกที่สุดในใจมนุษย์ผ่านภาพ เสียง และการตัดต่อ

Emily Blunt คือพลังแม่เหล็กของหนังเรื่องนี้อย่างแท้จริง Margaret ของเธอมีทั้งความตลก ความเร็ว ความประหม่า ความทะเยอทะยานแบบคนทำงานสื่อท้องถิ่นที่อยากถูกมองอย่างจริงจัง และความเปราะบางที่ค่อย ๆ ถูกเปิดออกทีละชั้น ฉากที่เธอเริ่มพูดรัสเซียหรือเกาหลีโดยไม่รู้ตัว อ่านความลับของตำรวจจราจรที่เรียกเธอให้หยุดรถ หรือส่งเสียงประหลาดกลางรายการพยากรณ์อากาศ ล้วนเป็นช่วงเวลาที่หนังปล่อยให้ความ ridiculous ทำงานเต็มที่ แต่ Blunt เล่นมันอย่างแม่นยำจนความตลกไม่ได้ทำลายความลึกลับของตัวละครแต่อย่างใด

นี่อาจเป็นหนึ่งในการแสดงที่สนุกที่สุดของ Blunt ในช่วงหลัง เพราะเธอไม่ได้เล่น Margaret ในฐานะเหยื่อของเหตุการณ์เหนือธรรมชาติเท่านั้น แต่เล่นเป็นมนุษย์คนหนึ่งที่พยายามตามให้ทันร่างกาย ความทรงจำ และเสียงในหัวของตัวเอง เธอทำให้ตัวละครที่ควรจะหลุดโลก กลายเป็นคนที่เรายอมเดินตามได้อย่างเต็มใจ และในบางจังหวะก็ทำให้เธอดูเหมือนทายาททางอารมณ์ของตัวละครแบบ Tom Hanks ในจักรวาล Spielberg นั่นคือคนธรรมดาที่ถูกโยนเข้าไปในเหตุการณ์ใหญ่เกินชีวิต แต่ยังรักษาความเป็นมนุษย์ไว้ได้อย่างน่ารักและน่าเชื่อ

Josh O’Connor เติมน้ำหนักอีกด้านให้หนังด้วยความนิ่งและความไม่มั่นใจที่น่าสนใจ Daniel ไม่ใช่ฮีโร่แบบประกาศตัว แต่เป็นคนธรรมดาที่ถูกผลักให้กลายเป็นศูนย์กลางของเหตุการณ์ระดับโลก สีหน้าของเขามีความเคร่งเครียดแบบผู้แบกภาระทางศีลธรรมมากกว่าความมั่นใจของพระเอกหนังแอ็กชัน ส่วน Jane ของ Eve Hewson ก็ทำให้หนังมีแกนเรื่องศรัทธาที่น่าสนใจ เธอเป็นอดีตหญิงสาวที่เคยอยู่บนเส้นทางของชีวิตนักบวช และการต้องเผชิญหน้ากับหลักฐานของชีวิตนอกโลก ทำให้เธอต้องตั้งคำถามว่า ความจริงใหม่นี้จะทำลายหรือขยายความเชื่อเดิมของมนุษย์กันแน่

ประเด็นเรื่องศรัทธาของ Jane ยิ่งทำให้หนังมีความซับซ้อนขึ้น เธอไม่ได้เป็นเพียงคนรักของ Daniel แต่เป็นตัวแทนของมนุษย์ที่หวั่นไหวต่อคำถามว่า การมีอยู่ของชีวิตนอกโลกจะเปลี่ยนความสัมพันธ์ระหว่างมนุษย์กับพระเจ้าอย่างไร หนังไม่ได้ปฏิเสธศาสนาอย่างง่าย ๆ และไม่ได้ยกย่องวิทยาศาสตร์แบบไร้เงื่อนไข แต่พยายามหาพื้นที่ตรงกลางที่ศรัทธา ความจริง และจักรวาลวิทยาสามารถสนทนากันได้ แม้บางช่วงจะดูเหมือนบทสนทนานี้ถูกจัดวางอย่างตั้งใจเกินไป แต่ก็เป็นความตั้งใจที่น่าชื่นชมในหนังบล็อกบัสเตอร์ยุคที่หลายเรื่องหลีกเลี่ยงคำถามใหญ่ ๆ เพื่อความปลอดภัยทางการตลาด

Colman Domingo ในบท Hugo Wakefield เป็นอีกองค์ประกอบที่ทำให้หนังมีแรงดึงดูด เขาเป็นทั้งผู้นำ ผู้ปกป้อง และเหมือนผู้กำกับเงาที่กำลังจัดฉากบางอย่างอยู่เบื้องหลัง พื้นที่ทำงานของ Hugo ซึ่งค่อย ๆ เผยให้เห็นว่าเป็นเหมือน “staging area” หรือพื้นที่จัดฉากขนาดใหญ่ ทำให้ Disclosure Day ไม่ได้เป็นเพียงหนังเกี่ยวกับการเปิดโปงความลับ แต่เป็นหนังเกี่ยวกับการสร้างฉากเพื่อให้ความจริงสามารถถูกมองเห็นได้อย่างถูกต้องด้วย ตรงนี้เองที่ Spielberg ดูเหมือนกำลังพูดถึงวิธีทำงานของภาพยนตร์อย่างตรงไปตรงมา เพราะบางครั้งความจริงก็ไม่ได้ปรากฏขึ้นเอง หากต้องถูกจัดวาง ถูกกำกับ และถูกนำเสนอให้มนุษย์พร้อมรับมัน

จุดแข็งที่สุดของ Disclosure Day คือความกล้าที่จะทำให้หนังไซไฟฟอร์มใหญ่กลายเป็นงานที่ส่วนตัวอย่างไม่คาดคิด Spielberg ไม่ได้สนใจแค่คำถามว่า “เอเลียนมีอยู่จริงหรือไม่” แต่สนใจมากกว่าว่า หากความจริงนั้นถูกเปิดเผย มนุษย์จะรับมือกับมันอย่างไร ศาสนาจะยังยืนอยู่ได้หรือไม่ ความเชื่อจะถูกแทนที่ด้วยการบูชาอำนาจใหม่หรือเปล่า และความจริงที่ถูกนำเสนอโดยผู้มีอำนาจทางภาพและสื่อ จะยังเป็นเสรีภาพอยู่ไหม หรือมันคือการควบคุมอีกแบบหนึ่งที่มาในรูปของความหวัง

ในแง่นี้ หนังมีความทะเยอทะยานมากกว่าแค่การเป็น “หนังเอเลียนของ Spielberg อีกเรื่อง” เพราะมันเหมือนการที่ผู้กำกับหันกล้องกลับมาสำรวจวิธีคิดของตัวเอง Daniel คือคนของข้อมูล ตัวเลข รหัส และแผนการ เขาถือหลักฐานที่จะทำให้โลกเปลี่ยนไป ขณะที่ Margaret คือคนของความรู้สึก ความทรงจำ และการแสดง เธอไม่ได้แค่เข้าใจผู้อื่น แต่สามารถแตะต้องภาพในใจของพวกเขาได้ราวกับผู้กำกับที่จัดวางอารมณ์ของผู้ชมผ่านภาพยนตร์ นี่คือคู่ตรงข้ามที่ทำให้หนังน่าสนใจ เพราะ Spielberg ดูเหมือนจะยอมรับว่า ความจริงเพียงอย่างเดียวไม่พอ หากไม่มีมนุษย์คนหนึ่งที่สามารถทำให้โลก “รู้สึก” ถึงความจริงนั้นได้

หนังเดินเรื่องด้วยจังหวะของทริลเลอร์ไล่ล่า ที่มีทั้งฉากหนี ฉากปะทะ และฉากแอ็กชันที่ Spielberg ยังคงกำกับได้อย่างแม่นยำ ความสนุกของมันอยู่ที่การยอมรับความเว่อร์ของพล็อตอย่างเต็มใจ รถไล่ล่า วัตถุปริศนา องค์กรลับ ผู้มีพลังทางจิต และความลับระดับจักรวาล ทุกอย่างอาจฟังดูมากเกินพอดีบนกระดาษ แต่ Spielberg ทำให้มันเคลื่อนที่ด้วยพลังของหนังผจญภัยยุคเก่าที่ไม่กลัวความไร้เหตุผล ตราบใดที่อารมณ์ของผู้ชมยังวิ่งไปพร้อมกับตัวละคร

ส่วนที่โดดเด่นกว่าความตื่นเต้นคือความรู้สึกว่าเขากำลังเล่นกับภาษาภาพยนตร์อย่างมีชีวิตชีวา ฉากที่ Margaret ใช้พลังของเธอไม่ได้อาศัยเทคโนโลยีอลังการเสมอไป แต่กลับพึ่งพาพลังพื้นฐานของภาพยนตร์อย่างการตัดต่อ การสลับภาพ และจังหวะของสายตา สิ่งเหล่านี้ทำให้ Disclosure Day กลายเป็นหนังที่พูดถึงภาพยนตร์ผ่านตัวภาพยนตร์เองอย่างชัดเจน

อย่างไรก็ตาม ความใหญ่ของวิสัยทัศน์ก็ทำให้หนังมีส่วนที่ไม่สมบูรณ์อยู่ไม่น้อย บางช่วงของเรื่องอัดแน่นด้วยเส้นเรื่องและแนวคิดมากเกินไปจนเกือบหลุดจากความสมดุล บางฉากเอนเอียงไปทางอารมณ์แบบ Spielbergian sentimentalism ที่คุ้นเคยมากจนเกือบกลายเป็นความหวานเกินจำเป็น โดยเฉพาะช่วงที่หนังพา Margaret กลับไปเผชิญหน้ากับความทรงจำวัยเด็กผ่านฉากบ้านจำลอง ซึ่งงดงามในเชิงความคิด แต่ก็เสี่ยงต่อความรู้สึกประดิษฐ์และใกล้เคียงกับละครเวทีทางอารมณ์มากกว่าความจริงของมนุษย์

อีกจุดหนึ่งที่น่าสังเกตคือ หลักการเก่าแก่ของหนังสัตว์ประหลาดและหนังเอเลียนยังคงใช้ได้เสมอ นั่นคือสิ่งที่น่ากลัวหรือน่าอัศจรรย์ที่สุด มักทรงพลังที่สุดตอนที่ยังไม่ถูกเห็นอย่างชัดเจน Spielberg รู้เรื่องนี้ดีมาตั้งแต่ Jaws เพราะฉลามที่อยู่ใต้น้ำมักน่ากลัวกว่าฉลามที่ปรากฏเต็มตัว และเอเลียนของเขาก็เช่นกัน ใน Disclosure Day ช่วงเวลาที่สิ่งมีชีวิตนอกโลกยังเป็นเพียงสัญญาณ เสียง ร่องรอย ความทรงจำ หรือความรู้สึกที่แทรกผ่านตัวละคร มักทรงพลังยิ่งกว่าช่วงที่หนังต้องเปิดเผยพวกมันตรง ๆ ตรงนี้ทำให้ความมหัศจรรย์บางส่วนอาจลดลงเล็กน้อยเมื่อปริศนาถูกทำให้เห็นเป็นรูปธรรมมากเกินไป

ถึงอย่างนั้น ข้อบกพร่องเหล่านี้กลับไม่ได้ทำลายหนัง ตรงกันข้าม มันทำให้ Disclosure Day มีชีวิตชีวาในฐานะงานที่กล้าพอจะเสี่ยง Spielberg ในวัยนี้ไม่ได้ทำหนังที่เนียนกริบที่สุด แต่ทำหนังที่เหมือนกำลังเปิดเผยความเชื่อ ความกลัว และความทะเยอทะยานของตัวเองออกมาอย่างไม่ปิดบัง เขาเชื่อในพลังของภาพยนตร์ เชื่อในความเป็นไปได้ที่คนทั้งโลกจะหันมามองภาพเดียวกัน ฟังเสียงเดียวกัน และอาจเข้าใจความจริงร่วมกันได้ แม้ความเชื่อนั้นจะดูทั้งงดงาม อุดมคติ และน่ากังวลในเวลาเดียวกัน

ตอนท้ายของ Disclosure Day จึงไม่ได้สำคัญเพียงเพราะโลกได้เห็นหลักฐานของเอเลียน แต่สำคัญเพราะ Spielberg ทำให้การ “เห็นพร้อมกัน” กลายเป็นจินตนาการสูงสุดของภาพยนตร์ โลกทั้งใบกลายเป็นผู้ชมในโรงเดียวกัน ความจริงถูกฉายขึ้นต่อหน้าทุกคน และผู้กำกับผู้ควบคุมภาพก็กลายเป็นเหมือนผู้ถือกุญแจของการตื่นรู้ร่วมกัน นี่คือทั้งความฝันและความอันตรายของหนังเรื่องนี้ เพราะพลังในการทำให้ผู้คนเชื่อพร้อมกัน อาจเป็นได้ทั้งการปลดปล่อยและการครอบงำ

สิ่งที่ทำให้หนังเรื่องนี้เป็น Spielberg อย่างที่สุดไม่ใช่แค่เอเลียน การไล่ล่า หรือภาพของครอบครัวที่ถูกสร้างขึ้นใหม่ แต่คือความปรารถนาจะกลับไปยังสภาวะวัยเด็กที่ยังเชื่อในความพิศวงได้อย่างหมดใจ The Fabelmans เคยพา Spielberg กลับไปยังต้นกำเนิดของภาพยนตร์ในชีวิตเขาด้วยความเจ็บปวดและความจริงแบบอัตชีวประวัติ แต่ Disclosure Day กลับใช้เอเลียนเป็นเส้นทางอีกแบบหนึ่งในการกลับบ้าน เป็นการฟื้นความทรงจำวัยเด็กในรูปของแฟนตาซี เป็นความพยายามจะกู้คืนช่วงเวลาที่มนุษย์ยังสามารถแหงนมองฟ้าแล้วรู้สึกว่าทุกอย่างเป็นไปได้

คำสุดท้ายของหนังอย่าง “Listen” จึงหนักแน่นกว่าที่ฟัง มันไม่ใช่เพียงคำสั่งให้ตัวละครหยุดและฟัง แต่เหมือนคำประกาศจากผู้กำกับที่ใช้เวลาทั้งชีวิตทำให้ผู้ชมมอง ฟัง เชื่อ กลัว ร้องไห้ และหวังไปพร้อมกัน Spielberg อาจไม่ได้ซ่อนตัวอยู่หลังม่านอีกต่อไปใน Disclosure Day เขาก้าวออกมาให้เราเห็นชัดกว่าเดิมว่า เบื้องหลังเอเลียน การไล่ล่า ความลับ และความมหัศจรรย์ทั้งหมด สิ่งที่เขาสนใจมาตลอดคืออำนาจของภาพยนตร์ในการจัดระเบียบความรู้สึกของมนุษย์

Disclosure Day อาจไม่ใช่หนังที่สมบูรณ์ที่สุดของ Spielberg แต่เป็นหนึ่งในหนังที่เปิดเผยตัวตนของเขามากที่สุดในช่วงปลายอาชีพ มันทั้งสนุก วุ่นวาย ล้นเกิน ซาบซึ้ง ประหลาด และทะเยอทะยานอย่างน่าชื่นชม นี่คือผลงานของผู้กำกับที่ยังไม่หยุดเชื่อว่าโรงภาพยนตร์สามารถเป็นพื้นที่ของความพิศวงร่วมกันได้ และยังไม่หยุดถามว่า หากมนุษย์ได้รับความจริงที่ใหญ่เกินกว่าจะรับมือ เราจะเลือกหวาดกลัว บูชา ต่อต้าน หรือเพียงแค่หยุดนิ่ง แล้วตั้งใจฟัง

Verdict:
Disclosure Day คือ Spielberg ในโหมดที่ทั้งคุ้นเคยและแปลกใหม่ที่สุด หนังไซไฟฟอร์มใหญ่ที่ใช้เอเลียนเป็นจุดเริ่มต้น แต่ใช้ภาพยนตร์ ศรัทธา ความทรงจำ และความสนุกแบบหนังผจญภัยคลาสสิกเป็นปลายทาง เป็นงานที่อาจไม่เนี้ยบทุกจังหวะ แต่เปี่ยมด้วยพลังของผู้กำกับที่ยังกล้าเชื่อในความมหัศจรรย์ของภาพยนตร์อย่างสุดหัวใจ

Rating: 4 / 5